معارف اسلامی - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٠ - گزيده اى از پژوهش هاى شماره ٥٦ مقطع راهنمايى - نواپور مجتبى
گزيده اى از پژوهش هاى شماره ٥٦ مقطع راهنمايى
نواپور مجتبى
گزيده اى از پژوهش هاى شماره ٥٦ مقطع راهنمايى
نوجوان و نيكى به والدين
مجتبى نواپور
شماره اشتراك ٨٥٣٠, از اهر
احسان به والدين بعد از اطاعت خدا
قرآن كريم در موارد متعددى, انسان ها را بعد از مسئله عبادت و اطاعت از خدا و نفى شرك, به احسان و احترام به والدين دعوت مى كند تا بدانند كه احترام و نيكى به والدين, در حقيقت اطاعت خداست; از جمله مى فرمايد: (به ياد آريد زمانى را كه از بنى اسرائيل پيمان گرفتيم كه جز خداوند يگانه را نپرستيد و به پدر و مادر خود نيكى كنيد….)١
و نيز مى فرمايد: (و خدا را بپرستيد و هيچ چيز را همتاى او قرار ندهيد و به پدر و مادر نيكى كنيد. )٢
روشن است كه بين اطاعت از خدا و والدين, ارتباط و پيوند وجود دارد و آن اين كه نعمت هستى و حيات انسان, در درجه اول, از آفريدگار متعال است و در مراحل بعد به پدر و مادر بستگى دارد; بنابر اين اطاعت از والدين, همان اطاعت از خدا و ترك آن, با شرك به خدا هم رديف است. امير مؤمنان على(ع) مى فرمايد: (نيكى به والدين, بزرگ ترين واجب از واجبات الهى است. )٣
در حديثى آمده است: (مردى نزد رسول خدا(ص) آمد و عرض كرد: اى رسول خدا! به چه كسى نيكى كنم؟ فرمود: به مادرت. عرض كرد: بعد از او به چه كسى؟ فرمود: به مادرت. براى سومين بار عرض كرد: بعد از او به چه كسى؟ باز فرمود: به مادرت, و در چهارمين بار وقتى سؤال را تكرار كرد, فرمود: به پدرت. ٤
سيد عليرضا خاضع
شماره اشتراك ٣٦٢٩, از دهدشت
اهميت خانواده
در دين مقدس اسلام, نهاد خانواده از اهميت ويژه اى برخوردار است ; از اين رو به پيوند خانوادگى و احترام و اكرام فوق العاده به پدر و مادر توجه وافى شده است. يقيناً دليل اين همه توجه, به موضوع جامعه بزرگ بشرى باز مى گردد. از آن جا كه اين جامعه بزرگ از واحدهاى كوچك ترى به نام (خانواده) تشكيل مى شود, لذا ضرورى است كه در اين زمينه بيشتر تأمل و تعمق صورت پذيرد.
اگر مى بينيم امروزه جامعه بشرى در سراشيبى سقوط و انحطاط عاطفى قرار گرفته, دليل آن را بايد در سست شدن پيوندهاى خانوادگى و تزلزل در روابط بين اعضاى خانواده جست و جو كرد. تا زمانى كه اجتماع بشرى گرفتار پديده ماشينيزم نشده بود, پيوند خانوادگى محكم بود; اما امروزه به دليل غلبه تكنولوژى و صنعت, اين جامعه رو به اضمحلال رفته و جز ويران كردن بناى مقدس خانواده از او چيزى به يادگار نمانده است. مضاف بر اين كه اجتماع را از عمل گرايى محروم نموده و سمت و سوى آن را با رنگ و لعاب شعارگرايى تزيين كرده است.
غلامحسين خميسه
شماره اشتراك ٨١٢٣, از دزفول
معناى احسان
امام صادق(ع) فرمود: (معناى احسان اين است كه با پدر و مادرت خوش رفتارى كنى, با نرمى و ملايمت با آنان سخن بگويى, از روى دل سوزى و مهربانى به آنها بنگرى, اگر چيزى لازم داشتند پيش از آن كه از تو بخواهند, در اختيارشان قرار بدهى, هميشه بال هاى تواضع را براى آنها بگسترانى, و براى ايشان از خداى تبارك و تعالى رحمت و مغفرت بخواهى و بدانى كه در كودكى, تو احتياج به خدمتشان داشتى و در پيرى آنها به خدمت تو محتاجند; مبادا روى خود را بر آنها ترش كرده و آنان را دلتنگ نمايى.)٥
گويند: اويس قرنى, شتربانى مى كرد و از اجرت آن, مخارج مادر نابيناى خود را تأمين مى نمود. روزى از مادرش اجازه خواست براى زيارت پيامبر ٩ به مدينه برود. مادرش اجازه داد, به شرط آن كه بيشتر از نصف روز در مدينه توقف نكند. اويس حركت كرد, وقتى به خانه پيامبر(ص) رسيد, اتفاقاً حضرت تشريف نداشتند و از مدينه خارج شده بودند و عصر مراجعه مى كردند. اويس بعد از يكى دو ساعت توقف, با دلى شكسته, به دليل قولى كه به مادر داده بود به يمن بازگشت. عصر آن روز وقتى حضرت مراجعه كردند, پرسيدند: اين نور كيست كه در خانه تابيده است؟ گفتند: شتربانى كه اويس نام داشت, به اين جا آمده و بازگشت. پيامبر (ص) فرمودند: آرى, اويس اين نور را در خانه ما هديه گذاشت.٦
امام زين العابدين(ع) براى پدر و مادرش چنين دعا مى كند: (بار خدايا! بر محمد, بنده و فرستاده خود و بر خاندان پاكش رحمت فرست و آنان را به بهترين رحمت ها و نيكى ها و درود خود امتياز ده و پدر و مادر مرا پيش خود گرامى دار و احسان و نيكى از جانب خويش بر آنها ببخش, اى بخشنده ترين بخشندگان. )٧
و در جاى ديگر مى فرمايد: (بار خدايا! بر محمد و آلش و فرزندان او درود فرست و پدر و مادر مرا به بهترين چيزى كه به پدران و مادران بندگان با ايمانت پاداش و امتياز داده اى, امتياز و پاداش ده, اى مهربان ترين مهربانان. ٨
مريم عظيمى
شماره اشتراك ٥٠٣, از كاشان
احسان به پدر و مادر مشرك
احسان به والدين به حدى مهم است كه خداوند در قرآن كريم دستور داده حتى با پدر و مادر مشرك خود نيز خوش رفتارى كنيد. بكر بن صالح گويد: دامادم خدمت امام جواد(ع) نامه اى نوشت كه پدرم ناصبى است و در مورد اهل بيت& رأى منحرفى دارد و من از دست او به ستوه آمده ام, براى خلاصى من دعا كن. در ادامه نامه پرسيد: آيا نظر شما اين است كه با او مدارا كنم يا صريحاً با وى مخالفت كنم؟
امام در پاسخ نوشت: مطلبت را دانستم و در مورد پدرت تو را از دعاى خير فراموش نمى كنم, و مدارا با او بهتر از برخورد است و در سختى و مشقت, سرورهايى است. صبر كن كه عاقبت با پرهيزكاران است. خداوند تو را در ولايت اوليا ثابت قدم نمايد. ما و شما در پناه خداييم.
بكر گويد: خداوند قلب پدرش را نرم ساخت كه با او هم رأى باشد.
اين گونه روايات, الگوى جوانان متدين و انقلابى است كه در خانواده هاى غير مذهبى زندگى مى كنند. آنان بايد بدانند كه احترام پدر و مادر در همه شرايط لازم است.
محبت پيامبر به مادر رضاعى
حليمه سعديه, پيامبر(ص) را در كودكى به باديه خود برد و شير داد و چند سال از او سرپرستى كرد. وقتى پيامبر(ص) بزرگ شد و با خديجهے ازدواج كرد, حليمه به حضور پيامبر(ص) آمد و از قحطى و خشك سالى و هلاكت گوسفندان و چهار پايان شكايت كرد. پيامبر(ص) به او محبت سرشار نمود و با خديجه در مورد كمك به او صحبت كرد. خديجهے چهل گوسفند و شتر به حليمه داد و او آنها را برداشت و به سوى باديه بازگشت و پس از ظهور اسلام, با شوهرش به حضور پيامبر آمدند و قبول اسلام كردند.٩
ليلا سليمانى
شماره اشتراك ٢٩٦٥, از قزوين
احسان به والدين غير هم كيش
احسان و احترام به پدر و مادر, تنها به مسلمانان مربوط نيست. هر انسانى كه از عقل و منطق و درك برخوردار است, بايد به آن توجه كند. اين وظيفه را حتى در مواردى كه پدر و مادر هم كيش و هم مذهب ما نيستند بايد رعايت كرد.
جابر جعفى مى گويد: در محضر امام صادق(ع) بودم, مردى عرضه داشت: پدر و مادرم از سنّى هاى متعصب هستند, با آنها چگونه رفتار كنم؟
امام (ع) فرمود: با شيعيان واقعى ما چگونه برخورد مى كنى؟ عرض كرد: با عشق و محبّت و با اقدام به حل مشكلات آنان. فرمود: (باپدر و مادرت به همين صورت رفتار كن. ١٠
شاعر مى گويد:
باعث خشنودى يزدان, رضاى مادر است
راه پيروزى انسان از دعاى مادر است
اين بود تفسير قرآن نظام كردگار
ريشه و اصل محبت از وفاى مادر است
مادرى كه مى دهد فرزند خوبى پرورش
گو به او (خلد برين) در زير پاى مادر است
در حديثى آمده است كه حضرت موسى(ع) سه بار از خداوند طلب سفارش كرد, خطاب رسيد: تو را دو بار به مادر سفارش مى كنم و يك بار به پدر. ١١
محمد لشكربلوكى
شماره اشتراك ١٠١٤٧, از بندرگز, روستاى ليوان شرقى
برخورد با جفاى والدين
جوانان پر قدرت و پرتوان بايد بدانند كه به طور طبيعى و خود رو به وجود نيامده اند, بلكه مادران با شيره جان خود آنان را پرورش داده اند. پدران دلسوز نيز با تمام مشكلات روزمره دست و پنجه نرم نموده و بار سنگين زندگى پر مسئوليت را به دوش گرفته اند تا سعادت فرزندان خود را فراهم سازند. نقل است كه مردى در حال طواف, مادرش را نيز بر دوش گرفته بود. در همان حال پيامبر خدا(ص) را مشاهده و عرض كرد: يا رسول الله! آيا حق مادرم را با اين كار ادا كرده ام؟ رسول خدا(ص) فرمود: نه, حتى جبران يكى از ناله هاى او را هم نمى كند. ١٢
حضرت امام صادق(ع) مى فرمايد: (هر كس با بغض و كينه بر چهره پدر و مادرش نگاه كند, اگر چه آنان بر او ستم هم كرده باشند, خداوند متعال هيچ نمازى را از وى نمى پذيرد. )١٣
اين روايت, تمام راه هاى بهانه تراشى را بر روى فرزندان مى بندد و اعلام مى كند كه در هيچ صورتى نمى توان به پدر و مادر جفا كرد, حتى نگاه هاى مبغوضانه و برخوردهاى خلاف مروت نيز محكوم گرديده است.
ممكن است پدر و مادر بر اثر ناآگاهى و يا شعله ور شدن خشم و غضبشان, به فرزند خود جفا كنند و راه ناصحيح و ستمگرى را در پيش بگيرند و از اين طريق دل هاى حساس فرزندان خود را آزرده سازند, با وجود اين, فرزندان بايد خويشتن دارى كنند و ادب و انسانيت را از ياد نبرند تا از اين طريق, هم جهاد با نفس كرده باشند و به ثواب برسند و هم پدر و مادر خود را متوجه اشتباهشان نمايند و آنان را به راه راست وا دارند.
مرحوم علامه محمد تقى مجلسى, پدر بزرگوار علامه مجلسى مى فرمايد: (چنانچه والدين بخواهند فرزند خود را در اثر ناراحتى, تنبيه نمايند, سزاوار است خود را به آنان تسليم كنند, مگر اين كه احتمال خطر مرگ و يا جراحات شديد بدهند. )١٤
امام صادق(ع) سه چيز را براى مسلمان لازم مى شمارد كه يكى از آنها, نيكى و احسان به والدين است; خواه صالح باشند يا ناصالح. ١٥
جابر جعفى مى گويد: مردى از امام صادق(ع) پرسيد: پدر و مادر من مخالف مكتب و مذهب شيعه هستند, وظيفه من در برخورد با آنان چيست؟ امام فرمود: همان طورى كه به شيعيان و پيروان ما نيكى و محبت مى كنيد, بر پدر و مادر مخالف ما نيز به همان صورت نيكى و محبت كنيد. )١٦
در روايتى بسيار مهم, امام رضا(ع) مى فرمايد: (نيكى به پدر و مادر واجب است, اگر چه مشرك و كافر باشند; و ليكن اطاعت آنان چنانچه سبب معصيت و نافرمانى خدا گردد, جايز نيست. ١٧
سعيده غياثى
شماره اشتراك ٣٦٥١, از محلات
انواع سپاس گزارى
١ ـ شكر قلبى; يعنى ياد كردن احسان و نيكى كسى در دل و قلب;
٢ ـ شكر زبانى; يعنى تعريف و تمجيد كردن از نعمت و نعمت دهنده;
٣ ـ شكر عملى ; يعنى جبران نعمت در حد توان و قدرت.
براى تشكر از والدين مى توان از اين سه راه بهره گرفت. البته اين يك نوع از انواع نيكى ها به پدر و مادر است, هر چند كه زحمات طاقت فرساى آنها با اين گونه سپاس گزارى ها جبران نمى شود; اما آنان را خوشحال خواهد كرد و اين خوشحالى و رضايت, عين رضايت خداوند است.
مجتبى نواپور
شماره اشتراك ٨٥٣٠, از اهر
آثار نيكى به والدين
١ ـ كفاره گناهان: روايت است مردى خدمت رسول خدا(ص) آمد و عرض كرد: كار زشتى نبوده مگر اين كه انجام داده ام, آيا براى من راه بازگشتى هست؟ حضرت فرمود: آيا از والدين تو كسى زنده است؟ عرض كرد: آرى, پدرم زنده است. فرمود: برو به پدرت نيكى كن تا كفاره گناهانت گردد. چون آن شخص رفت, فرمود: اگر مادرش زنده بود, نيكى به او بهتر بود. ١٨
رسول خدا(ص) بر بالين جوانى كه در حال احتضار بود, حاضر شد. آن حضرت كلمه شهادتين را بر او تلقين كرد, اما جوان نتوانست بگويد. پرسيد: آيا مادر دارد؟ زنى گفت: بلى, من مادر او هستم. فرمود: آيا بر او غضبناكى؟ گفت: آرى, شش سال است كه با او حرف نزده ام. پس آن حضرت خواهش كرد كه از او راضى شود, مادر به خاطر پيامبر از فرزندش در گذشت. زبان آن جوان باز شد و كلمه توحيد را گفت… سپس فرمود: خدا او را آمرزيد. )١٩
٢ ـ طولانى شدن عمر و افزايش مال: پيامبر اكرم(ص) فرمود: (كسى كه براى من ضمانت كند صله رحم و نيكى به والدين را ترك نكند, من هم ضامن مى شوم كه مال و عمرش زياد [ شود] و در قبيله اش محبوبيت پيدا كند.٢٠
(جوانى از ثروت مندان مدينه پدر پيرى داشت كه احسان به او را ترك نمود و از مال خود او را محروم كرد. پس خداى تعالى اموالش را از او گرفت و فقر و تنگ دستى و مرض در بدن او پديد آمد و بيچاره شد. پيامبر اكرم(ص) فرمود: اى كسانى كه پدرها و مادرها را آزار مى رسانيد, از حال اين جوان عبرت بگيريد و بدانيد چنانچه دارايى اش در دنيا از كَفَش رفت و غذا و ثروت و صحتش به فقر و مرض تبديل شد, در آخرت هر درجه اى كه در بهشت داشت, به واسطه اين گناه از دست داده و در مقابلش آتش برايش آماده شده است. )٢١
سيد عليرضا خاضع
شماره اشتراك ٣٦٢٩, از دهدشت
٣ ـ تقويت رفتار عاطفى: امام على (ع) به امام حسن مجتبى(ع) مى فرمايد: و تو را ديدم كه پاره تن من هستى, بلكه همه جان منى; آن گونه كه اگر آسيبى به تو رسد, به من رسيده; اگر مرگ سراغ تو آيد, زندگى مرا گرفته است. پس كار تو را كار خودم شمردم و نامه اى براى تو نوشتم تا تو را در سختى هاى زندگى رهنمون باشد. ٢٢
٤ ـ انتقال ارزش هاى اخلاقى: احترام به پدر و مادر, نشانه قدردانى, قدرشناسى و حق شناسى از آنان است كه در زندگى بيشترين مهر و محبت را به انسان روا داشته اند. علاوه بر اين كه احسان به والدين, در رديف توحيد و خداشناسى قرار گرفته است; بنابر اين رعايت احترام به والدين, زمينه هاى لازم را براى انتقال ارزش هاى اخلاقى و تربيتى خانواده از نسلى به نسل ديگر به شرط سازگارى با اصول اسلام فراهم مى كند.
ليلا سليمانى
شماره اشتراك ٢٩٦٥, از قزوين
چگونه مى توانيم به پدر و مادر خود نيكى كنيم؟
بايد دانست كه احسان به والدين, تنها در ماديات نيست; بلكه انجام هر عمل شايسته براى آنان و حتى اخلاق و رفتار خوب, نوعى احسان محسوب مى شود. امام حسن(ع) مى فرمايد: (همانا بهترين نيكى ها, اخلاق نيك است.)٢٣
در زمينه نيكى به والدين به موارد زيادى مى توان اشاره كرد; از جمله:
١ـ تشكر از زحمات و فداكارى هاى آنان;
٢ـ طلب رحمت و مغفرت براى آنان;
٣ـ همكارى و كمك در كارهاى خانه; مانند: پذيرايى از ميهمان, شست وشوى ظروف, تهيه غذا, چيدن سفره, نظافت منزل و…;
٤ـ اگر سالخورده اند, در صورتى كه نياز دارند, آنان را بر دوش كشيدن;
٥ ـ پرهيز از كارى كه موجب ناسزاگويى ديگران به آنان مى شود;
٦ ـ رعايت ادب و احترام و تواضع نسبت به آنان.
از امام صادق(ع) پرسيدند: (چگونه مى توانيم به پدر و مادرى كه از دنيا رفته اند, نيكى كنيم؟ حضرت فرمود: از جانب آنها نماز خوانده شود, صدقه بدهند, حج به جا آورند و روزه بگيرند.)٢٤
آن حضرت در تفسير يكى از آيه هاى قرآن مى فرمايد: (احسان به پدر و مادر يعنى به خوبى و به شيرينى و با حالى خوش و با صبر و حوصله با آنان نشست و برخاست كنى, با كسالت و چهره درهم با آنان رو به رو نشوى, و هرچه نياز دارند, گرچه مستغنى باشند, بدون اين كه وادار شوند از تو بخواهند, براى آنان فراهم آورى و هر وقت به ديدنشان مى روى با دست پُر بروى.)٢٥
پى نوشت ها:
١ـ بقره(٢) آيه ٨٣.
٢ ـ نساء(٤) آيه ٣٦.
٣ ـ مستدرك الوسائل; به نقل از: سيد عبدالحسين دستغيب, گناهان كبيره, ص ١٣٣.
٤ ـ روح المعانى, ج ٢٦, ص ١٦; به نقل از: تفسير نمونه, ج ٢١, ص ٣٣٣.
٥ ـ برگرفته از: پدر و مادر خود را دعا كنيم, تعليمات اخلاقى (١), ص ٣٤.
٦ ـ برگرفته از: علويه شكرانى, زن موجود ناشناخته.
٧ ـ صحيفه سجاديه, ص ١٦٥ ـ ١٦٧.
٨ ـ همان.
٩ ـ برگرفته از: داستان دوستان, ج ٤, ص ١١٢.
١٠ ـ وسائل الشيعه, ج ٢١, ص ٤٩١.
١١ ـ بحار الانوار, ج ١٣, ص ٣٣٠.
١٢ ـ تفسير نمونه, ج ١٢, ص ٨٠, با اندكى تغيير.
١٣ ـ سفينة البحار, ج ٢, ص ٦٨٧.
١٤ ـ جعفر سبحانى, مسائل ازدواج و حقوق خانواده, ص ٢٥.
١٥ ـ بحار الانوار, ج ٧٥, ص ٩٢.
١٦ ـ اصول كافى, ج ٢, ص ١٦٢.
١٧ ـ جعفر سبحانى, همان, ص ٢٨.
١٨ ـ بحار الانوار; به نقل از: گناهان كبيره, ج ١, ص ١٣٢, با اندكى تغيير.
١٩ ـ همان, ص ١٢٩.
٢٠ ـ مستدرك الوسائل; به نقل از گناهان كبيره, ج ١, ص ١٣٥.
٢١ ـ سفينة البحار; به نقل از: همان.
٢٢ ـ نهج البلاغه, نامه ٣١.
٢٣ ـ اصول كافى, ج٢, ص ١٥٩ .
٢٤ ـ همان, ص ١٥٧ .
٢٥ ـ همان, ج٢, ص ١٥٧